Roszczenia związane z naruszeniem dóbr osobistych – zmiany od 15 września 2023 r.

Ustawa nowelizująca - zakres zmian

W dniu 15 września 2023 r. weszła w życie Ustawa o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r. poz. 1615), która zmieniła m.in. art. 24 § 1 i art. 448 Kodeksu cywilnego.

Mogłoby się wydawać, że główna zmiana dotyczy jednego słowa –  z „lub” na „albo”.

O ile w języku potocznym zmiana taka nie wydaje się mieć dużego znaczenia, to w języku prawnym może mieć jednak znaczenie ogromne. Czy w tym przypadku doszło do rewolucyjnej zmiany? Odpowiadamy poniżej.

Dotychczasowy stan prawny a orzecznictwo i doktryna

Posługując się wykładnią językową, w dotychczasowym stanie prawnym (do 14 września 2023 r.), poszkodowany deliktem, w wyniku którego doszło do naruszenia dóbr osobistych mógł co do zasady żądać zarówno zasądzenia zadośćuczynienia, jak i odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.

Pomimo jednak literalnej treści przepisu, orzecznictwo i doktryna na przestrzeni ostatnich lat nie były jednolite w uznawaniu możliwości kumulacji roszczeń o zadośćuczynienie i zasądzenie odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny. Wydaje się jednak, że dominujące było stanowisko dopuszczające taką kumulację (por. np. Uchwałę Sądu Najwyższego 7 sędziów z dnia 9 września 2008 r., sygn. akt: III CZP 31/08; Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 2007 r., sygn. akt: III CZP 54/07; Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 czerwca 2019 r., sygn. akt: V ACa 475/18).

Konsekwencje zmiany  

Aktualnie (od 15 września 2023 r.) zgodnie z art. 24 § 1 k.c. i art. 448 § 1 k.c. zasadą jest, że w przypadku naruszenia dóbr osobistych poszkodowany ma możliwość dochodzenia albo zadośćuczynienia albo odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny. Alternatywa rozłączna powoduje, że co do zasady, poszkodowany może wybrać jedno z tych dwóch roszczeń.

Co do zasady, gdyż art. 448 § 2 k.c. przewiduje wyjątek i dopuszcza kumulację ww. roszczeń w przypadku naruszenia dóbr osobistych wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, a także w wypadku pozbawienia wolności oraz w wypadku skłonienia za pomocą podstępu, gwałtu lub nadużycia stosunku zależności do poddania się czynowi nierządnemu (art. 445 § 1 i § 2 k.c.) oraz ciężkiego i trwałego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia poszkodowanego bezpośrednio (art. 4462 k.c.). Wówczas, Kodeks cywilny dopuszcza wyraźnie możliwość dochodzenia obok zadośćuczynienia również zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Nowelizacja, za sprawą art. 448 § 2 k.c., potwierdza także normatywnie status więzi rodzinnych jako dobra osobistego.

Podsumowanie

Opisana zmiana Kodeksu cywilnego, obok zmiany przepisów Kodeksu postępowania cywilnego w zakresie egzekucji wyroku zobowiązującego do złożenia i publikacji oświadczenia o przeproszeniu za naruszenie dóbr osobistych pozwala śmiało stwierdzić, że rok 2023 r. to rok istotnych zmian w problematyce ochrony dóbr osobistych.

Omawiana nowelizacja Kodeksu cywilnego to jednak nie wszystko w temacie dóbr osobistych, warto bowiem odnotować, że na początku bieżącego roku do Sądu Najwyższego zostało skierowane pytanie „Czy osoba prawna może domagać się od osoby, która naruszyła jej dobra osobiste, zapłaty zadośćuczynienia za doznaną krzywdę na podstawie art. 448 k.c. w zw. z art. 43 k.c.?” (sygn.: III CZP 22/23). Kwestie związane z ochroną dóbr osobistych pozostaną zatem w dalszym ciągu tematem do rozważań. 

 radca prawny Eliza Kosa